Naukowe badania nad rozwojem datuje się na przełom XIX i XX wieku.
Karol Darwin (1809-1882). Jego koncepcja przyczyniła się do zrozumienia złożoności ludzkiego rozwoju. Pomogła zwłaszcza wyjaśnić proces kształtowania się człowieka w rozwoju ontogenetycznym (znaczenie czynników odpowiedzialnych za ludzką ontogenezę) z punktu widzenia ewolucji człowieka. Darwin w swojej koncepcji rozwoju naturalnego zakładał, że przedstawiciele danego gatunku różnią się między sobą; gatunek tworzy więcej osobników niż może wyżywić. Powoduje to walkę o przetrwanie, a cechy, które to umożliwią, zostają przekazane następnym pokoleniom. Dzięki temu gatunki podlegają ewolucji i stają się coraz bardziej przystosowane. Dostrzeżenie faktu, że istnieje kontinuum w zakresie funkcjonowania (także mentalnego) między zwierzęciem a człowiekiem, zaowocowało badaniami porównawczymi między dziećmi ludzkimi i szympansami, które to badania prowadzone są nadal. Z kolei zwrócenie uwagi na występowanie różnic indywidualnych w zakresie gatunku miało swoje odniesienie w badaniach Bineta i Termana nad zależnościami pomiędzy inteligencją a wiekiem życia. Obserwacyjne badania Darwina nad światem zwierząt przyczyniły się do wzmocnienia naturalistycznego podejścia w badaniach nad rozwojem dzieci. Postrzegał procesy ontogenezy i filogenezy jako oddzielne, ale wchodzące w interakcje.
Wilhelm Terry Preyer (1841-1897). Niemiecki embriolog, darwinista; nazwany ojcem embriologii behawioralnej, zaś dzięki pracom nad rozwojem dziecka zyskał przydomek ojca psychologii dziecka. Traktował fizjologiczne i psychologiczne zmiany rozwojowe jako adaptacyjny wyraz ich ewolucyjnej historii. Był autorem pierwszej książki poświęconej psychologii dziecka (Dusza dziecka (Die Seele des Kindes), 1882) W oparciu o prawie trzyletnią obserwację swojego syna opisał w niej takie sfery rozwoju jak: sensoryczny, motoryczny, mowy, temperament, intencje, samopoznanie, ciekawość. Zamieścił także informacje z badań nt. rozwoju zwierząt, czym zapoczątkował psychologię porównawczą. Jego praca stanowiła wzór badań nad rozwojem, opartych na bezpośredniej obserwacji.
Alfred Binet (1857-1911). Psycholog francuski, z wykształcenia prawnik, przyrodoznawca, medyk. Kierownik pierwszego laboratorium psychologii dziecka (1894). Prowadził badania w trzech podstawowych obszarach: nad rozwojem inteligencji, rozwojem poznawczym i rozwojem pamięci.
Uważał, że inteligencja jest konstruktem złożonym, składającym się z wielu różnych zdolności, które powinny być brane pod uwagę przy ocenie inteligencji. Zakładał, że inteligencja nie jest czymś stałym; podlega w pewnym ograniczonym zakresie, oddziaływaniom zewnętrznym (edukacji i środowisku społecznemu). Jako pierwszy opracował test inteligencji (opublikował go w 1908 roku). Było to wyrazem sprzeciwu wobec subiektywnego oceniania możliwości dziecka przez rodziców, nauczycieli i lekarzy. Przygotowany przez niego test składał się z zadań badających wiedzę o różnym stopniu trudności (na każdy wiek przewidziane zostały określone zadania, a rozwiązanie testu przez dane dziecko było porównywane z wynikami innych dzieci w tym samym wieku). Wprowadził pojęcie „wieku umysłowego”. Odnosiło się ono do rozwiązania przez dane dziecko wszystkich zadań przeznaczonych dla jakiegoś wieku. Wskaźnik ten został wykorzystany przez W. Sterna w 1912 roku dla skonstruowania ilorazu inteligencji, jako iloczynu wieku umysłowego i wieku życia (II= WU/WŻ).
Binet uważał, że rozwój poznawczy jest procesem konstruowania, który ma na celu przystosowanie się do świata fizycznego i społecznego. Dzieci przyswajają nowe doświadczenia, zgodnie z aktualnymi sposobami myślenia; inteligencja leży u podłoża wszystkich czynności, zarówno prostych jak i złożonych; aktywność dziecka (zwłaszcza zabawa) odgrywa ważną rolę w rozwoju). W badaniach nad rozwojem poznawczym za najważniejsze uważał odkrywanie sposobu myślenia dziecka w warunkach codziennych (nie laboratoryjnych); za cenne uważał analizowanie popełnianych przez dzieci błędów.
Binet interesował się również rozwojem pamięci u dzieci. Prowadził badania nad uczeniem się tekstów, wykorzystaniem dzieci w roli naocznych świadków oraz nad rolą pamięci w operacjach umysłowych wykonywanych przez ekspertów.
Podjął także rozważania nad rozwojem z punktu widzenia edukacji. Uznał, że opracowanie właściwych sposobów nauczania jest możliwe wyłącznie w oparciu o zrozumienie natury dziecka na każdym z etapów jego rozwoju. Nauczanie powinno ewoluować: od konkretu do abstraktu; obejmować obszar nieco wyprzedzający aktualne możliwości dziecka; wykorzystywać wysoki poziom aktywności dziecka, umożliwiając mu odkrywanie świata.
James M. Baldwin (1861-1934). Psycholog amerykański; w większym stopniu teoretyk niż badacz empiryczny. Jego prace wywarły wpływ m.in. na poglądy: Piageta, Kolberga czy Wygotskiego. Wniósł poważny wkład merytoryczny i organizacyjny do psychologii naukowej. Redaktor pierwszego psychologicznego czasopisma naukowego (The Psychological Review, 1895).
Wprowadził pojęcie reakcji okrężnych, dzięki czemu wyjaśnił jak doświadczenie jest internalizowane i przekształcane w nawyki. Przedstawił podstawy teorii progresywnego rozwoju wiedzy w dzieciństwie (mechanizmy asymilacji i akomodacji). Rozszerzył koncepcję rozwoju poznawczego na rozwój społeczny, w zakresie którego dokonuje się rozwój osobowy. Rozpatrywał także reakcje pomiędzy naturą a wychowaniem, wskazując na ich wzajemne zależności.
Granville Stanley Hall (1844- 1924).Pierwszy amerykański profesor psychologii; pierwszy amerykański student W. Wundta; założyciel pierwszego amerykańskiego laboratorium psychologicznego; twórca wielu czasopism; autor 400 prac; lider ruchu badań nad dziećmi, ruchu edukacji rodziców, ruchu badań na rzecz dzieci. Jego wkład w naukową psychologię rozwojową jest ogromny.
Hall wywarł znaczący wpływ na badania nad okresem dorastania. Jego rozważania stanowiły źródło XX wiecznej koncepcji adolescencji jako czasu „burzy i naporu”. Ponadto odegrał istotną rolę w zakresie współpracy naukowców i praktyków; zapoczątkował działalność ekspertów wspierających praktyczne działania na rzecz dzieci, zwrócił uwagę na pragmatyczne znaczenie badań naukowych nad rozwojem dzieci. Propagował także współpracę psychologów z innymi specjalistami (lekarzami, pedagogami, prawnikami …) Hall najbardziej ceniony był przez rodziców zwłaszcza za to, że uważał dzieciństwo za wartościowe samo w sobie, zakładał, że każde dziecko ma swoją indywidualność, którą należy cenić. Głosił, że rozwój postępuje w sposób naturalny, a matki powinny być wrażliwe na sygnały wysyłane przez swoje dzieci.
Reasumując. W głoszonych poglądach zakładano, że rozwój jest uwarunkowany biologicznie. Podkreślano związki ontogenezy z filogenezą; zwracano uwagę na podobieństwa w zachowaniu ludzi i zwierząt. Dostrzegano także wpływy otoczenia; wskazywano na interakcje natury i wychowania. Prowadzono badania nad rozwojem poznawczym i wiedzą, stosując metodę obserwacji. Wyróżniono okres dorastania jako ważny etap w rozwoju. Wskazywano na potrzebę współdziałania psychologów ze specjalistami innych dziedzin. Zwrócono uwagę na pragmatyczny charakter badań nad rozwojem dziecka.
W okresie międzywojennym powstały koncepcje rozwoju dziecka, których twórcami byli:
Arnold Gesell (1880-1961).Amerykański psycholog,autor kilku monografii nt. rozwoju w dzieciństwie i młodości. Za najważniejsze osiągnięcie Gesella uważa się opracowanie norm rozwojowych (w oparciu o szczegółowe obserwacje dzieci od niemowlęctwa do adolescencji). Obejmowały takie sfery jak: postawa ciała, funkcjonowanie zmysłów, chwytanie, adaptacja, zdolności społeczne i językowe. Główną motywacją dla stworzenia norm rozwojowych była potrzeba zapewnienia dziecku edukacji właściwej dla poziomu jego rozwoju, jak również możliwość diagnozowania opóźnień rozwojowych w celu podjęcia interwencji. Opracowane normy stały się podstawą diagnozy rozwoju dziecka.
Gesell opracował kilka zasad odnoszących się do rozwoju zachowania. Są to: (1) zasada kierunku rozwoju (cefalokaudalnego i proksymodystalnego). (2) wzajemnych wpływów (przenikanie się przeciwstawnych tendencji nie tworzy idealnej symetrii). (3) Zasada asymetrii funkcjonalnej (w zakresie różnych funkcji np. lateralizacji). (4) Zasada samoregulacji (chroni przed nadmiarem bodźców i bodźcami stanowiącymi zagrożenie. (5) zasada optymalnej realizacji (utrzymanie integralności organizmu, nawet, gdy zasoby są zagrożone).
Gesell wyróżnił cztery ogólne etapy w rozwoju. (1) (do 2 roku życia); (2) (od 2 do 5); (3) (od 5 do 12); (4) (od 12 do 20-24). Każdy rok charakteryzował oddzielnie, zaznaczając radykalne zmiany w funkcjonowaniu organizmu, w stosunku do świata i samego siebie. Gesell był prekursorem podejścia stadialnego w rozumieniu procesu rozwoju.
Gesell wniósł bardzo duży wkład w rozwój metodologii i procedury badań nad dziećmi. Kładł nacisk na nawiązanie dobrego kontaktu z dzieckiem i jego matką (zdobycie także jej zaufania). Prowadził obserwacje dzieci i ich matek (często w kontekście diady matka-dziecko); korzystał z informacji od rodziców; testował zachowani dzieci; prowadził badania na bliźniętach; rejestrował obserwowane fakty za pomocą techniki filmowej.
Teoretyczny wkład Gesella w psychologię rozwojową jest znacznie mniejszy (zarzuca mu się wiele sprzeczności i niekonsekwencji), za to akcentuje się wkład metodologiczny i diagnostyczny.
John B. Watson (1878-1950). Pomimo tego, że nie był psychologiem rozwojowym, jego idee były ważne dla tej dziedziny psychologii. Przyczyniły się do uściślenia metod badania oraz zwrócenia uwagi na to, że czynnikiem determinującym zachowanie człowieka są warunki zewnętrzne i doświadczenie będące efektem uczenia się; typowe dla człowieka formy zachowania są wyuczone a nie odziedziczone. Przeciwstawiał się metodom subiektywnym, psychologii introspekcyjnej, a domagał się wprowadzenia metod obiektywnych. Stanowisko Watsona wpisuje się w debatę: natura czy wychowanie (por. wykład nt. Czynników rozwoju). Twierdził, że nie istnieją wrodzone zdolności czy cechy osobowości, a dziecko jest wyłącznie produktem nauczania i środowiska (podkreślał znaczenie środowiska już w okresie prenatalnym); uczenie się traktował jako podstawowy mechanizm rozwoju. Podkreślał potrzebę prowadzenia badań (metodami eksperymentalnymi) nad niemowlętami i małymi dziećmi w celu poznania pierwszych etapów warunkowania.
Zygmunt Freud (1859-1939).Autriacki psychiatra i neurolog. Sformułował stadialną teorię rozwoju psychoseksualnego, która w zasadzie jest teorią rozwoju osobowości. Jej podstawę stanowiły wspomnienia z dzieciństwa samego Freuda jak i jego pacjentów. Zakładał, że dzieciństwo jest podstawowym okresem życia, w którym występują pomyślne jak i niepomyślne właściwości osobowości. To, czego dziecko nauczy się w dzieciństwie, w dużym stopniu determinuje jego dalsze życie. Ważne jest zarówno zachowanie samych rodziców jak i miejsce dziecka wśród rodzeństwa. Freud zakładał, że każde dziecko rodzi się z określonym zasobem przyjemności seksualnej. W toku rozwoju energia przenoszona jest w sposób biologiczny do wybranych części ciała, są to sfery erogenne.
Rozwój psychoseksualny człowieka przebiega w pięciu fazach:
Faza oralna (do 18 miesiąca). Energia libidynalna umiejscowiona jest w jamie ustnej. Dziecko czerpie przyjemność ze ssania, a potem gryzienia. Zafiksowanie energii tak, że nie przejdzie się do kolejnej strefy ujawni się w życiu dorosłym ciągłym poszukiwaniem przyjemności w tej strefie (np. palenie papierosów). W tef fazie kształtują się podwaliny zależności od innych.
Faza analna (do 3 roku życia). Dziecko czerpie przyjemność przez regulację mięśniową procesów wydalania (wydalanie i zatrzymywanie odchodów). W tej fazie ogromna role odgrywa trening czystości, który sprzyja rozwijaniu twórczości i produktywności.
Faza falliczna (od 3 do 5 roku życia). Przyjemność czerpana jest z drażnienia organów płciowych w efekcie działań masturbacyjnych albo działań dorosłego (np. zabiegów pielęgnacyjnych, przytulania). Dziecko odczuwa seksualny pociąg do rodzica płci przeciwnej, a jednocześnie postrzega rodzica tej samej płci jako rywala (kompleks Edypa/ Elektry). Dochodzi u dziecka do przeżywania konfliktu, czego rezultatem jest zepchnięcie prze dziecko swoich pragnień do podświadomości a z drugiej strony identyfikacja z rodzicem tej samej płci.
Faza latentna (od 6 do 12 roku życia). energia libidalna pozostaje w uśpieniu. Dziecko czerpie przyjemność z innych zastępczych gratyfikacji np. zdobywania wiedzy. Jest to ważny okres dla społecznego rozwoju dziecka oraz zdobywania wiedzy i umiejętności potrzebnych w radzeniu sobie na co dzień.
Faza genitalna (okres dorastania). Przechodzi się od autoerotyzmu do stymulacji przez kontakt z narządami płciowymi innych osób. Następuje wyzwolenie z zależności od rodziców; pojawiają się altruistyczne metody działania.
Freud prowadził również obserwacje dzieci i na ich podstawie sformułował teorię zabawy, Początki zabawy mają związek z aktywnym powtarzaniem przez dziecko doświadczenia separacji i powrotu, mają tez na celu przezwyciężenie poczucia bezradności w sytuacji, gdy matka jest nieobecna (prototypową zabawą jest „a kuku”).
Reasumując. Zwracano uwagę zarówno na biologiczne podstawy rozwoju jak i role środowiska i działań podejmowanych na rzecz dzieci. Uważano, że dziecko jest produktem wychowania i środowiska. Zwracano uwagę na rolę doświadczeń z okresu dzieciństwa i ich znaczenie dla dalszego rozwoju. Nadal traktowano obserwację jako ważną metodę badań nad rozwojem i doskonalono sposób zapisu (filmowanie). Zwrócono uwagę na potrzebę badania małego dziecka w interakcji z matką. Opracowano statystyczne normy rozwojowe osiągnięć, zasady rozwoju i propozycje stadiów rozwojowych.
W/w osiągnięcia stanowiły podstawę teorii epistemologii genetycznej J. Piageta,
kulturowo-historycznej teorii rozwoju L. Wygotskiego i teorii ewolucyjnej interpretacji rozwoju człowieka J. Bowlby’ego.
Początki koncepcji rozwoju człowieka w ciągu życia
Badania nad biegiem ludzkiego życia zapoczątkowane zostały w latach 20. i 30.tych XX wieku. Były one w opozycji do głoszonych powszechnie poglądów, że rozwój dokonuje się tylko w okresie dzieciństwa i dorastania. Zrodził się tym samym nurt psychologii rozwoju człowieka w ciągu życia (life-span developmental psycholgy), zgodnie z którym rozwój ma miejsce przez całe życie, w każdym z jego okresów.
Pierwsze koncepcje zaproponowali:
Charlotta Buhler (1893-1974). Pionierka nurtu psychologii rozwoju człowieka w ciągu życia. prezentowała podejście humanistyczne; jej prace dotyczyły rozwoju w różnych okresach życia. Wyróżniła cztery etapy rozwoju: (1) (okres niemowlęcy od 0 do 2 roku życia); (2) (wczesne dzieciństwo od 2 do 8); (3) (późne dzieciństwo od 8 do 12); (4) (adolescencja/ wczesna dorosłość od 12 do 25). W badaniach młodzieży stosowała metodę biograficzną (analiza listów, pamiętników, dzienników, wytworów). Zakładała, że nie można badać konkretnego okresu życia w oderwaniu od wcześniejszych i następnych; najlepsze są badania ujmujące całość biegu ludzkiego życia. Buhler ukazała życie człowieka w trzech przecinających się planach: (1) biologiczno-behawiorystycznym (wzrost procesów i ich obniżanie się. (2) przeżyciowym (przeżycia i doświadczenia odzwierciedlające się w faktach biograficznych). (3) osiągnięć (osiągnięcia w zakresie różnych form aktywności).
Badaczka zakładała, że rozwój umożliwiają warunki, które pozwalają na adaptację (rozwój ego) oraz na rozwinięcie nadziei, ciekawości, świadomości, celowości, twórczości, tożsamości i poczucia sensu życia (rozwój self, tj. koncepcji siebie). Warunki te są optymalne dla rozwoju dziecka.
Wiele tez Buhler jest do dziś uważanych za słuszne. Jej zdaniem ludzie człowieka napotyka w życiu wyzwania związane z czterema podstawowymi tendencjami: zaspokajaniem swoich potrzeb; dostosowywaniem się do otoczenia; przekraczaniem ograniczeń i ekspresją oraz tworzeniem i zachowaniem wewnętrznego porządku. Bieg życia traktowała jako nieograniczony, a fazy życia jako nieodwracalne. Dzieciństwo i młodość stanowią prowizoryczny szkic życia, który pociąga za sobą całe Zycie, które ten szkic uwzględnia.
Carl Gustaw Jung (1875-1961). Szwajcarski psychiatra, twórca neopsychoanalizy. Jego zdaniem osobowość rozwija się innym torem w pierwszej połowie życia (do 35-40 roku życia), a innym w drugiej (35-40 do 70). Pierwszy charakteryzuje zewnętrzna ekspansja, wzrost ego i zdolności potrzebnych do działania w świecie zewnętrznym. Około 40 roku życia zachodzące zmiany obejmują: dotychczasowe cele, uczucia, ambicje (które przestają być ważne), jednostka zastanawia się nad sensem życia, zwraca się ku wewnątrz; ujawniają się cechy i zachowania związane z odmienną płcią. Zmiany te składają się na kryzys wieku średniego. W okresie drugim zachodzi proces indywiduacji zapoczątkowany przez świadomość i niezadowolenie z ograniczeń, jakie płyną z życia zgodnego z wymogami społeczno-ekonomicznymi, związany z negowaniem wartości ważnych w pierwszym okresie życia, poszukiwaniem własnej integralności i całościowości. Nie może tego jednak osiągnąć osoba, która straciła wigor i chęć życia.
Erik Erikson (1902-1994). Autor psychospołecznej teorii rozwoju. Rozszerzył teorię rozwoju psychoseksualnego Freuda. Uwzględnił w większym stopniu interakcje pomiędzy dzieckiem a jego środowiskiem społecznym oraz poszerzył okres rozwoju o kolejne stadia w dorosłości. (por. kryzys rozwojowy).
Reasumując. Pierwsze koncepcje rozwoju człowieka w ciągu życia ukazywały rozwój jako proces o przebiegu fazowym, w którym zaznaczają się kryzysy rozwojowe. Fazy życia występują w niezmiennej kolejności i są nieodwracalne, ale drogi życia są różnorodne. Rozwój uwarunkowany jest zarówno planem epigenetycznym jak i uwarunkowaniami środowiskowymi. Badanie rozwoju w dorosłości prowadzi się metodą biograficzną; w badaniu należy ujmować całość biegu życia.
Prekursorzy badań nad rozwojem w Polsce:
Jan Władysław Dawid (1859-1914). Ukończył studia prawnicze i przyrodnicze w Warszawie. Studiował nauki psychologiczno-pedagogiczne pod kierunkiem Wundta. Uważany za inicjatora psychologii wychowawczej w Polsce. W zakresie pedagogiki zajmował się problematyką nauczania początkowego. Jego zdaniem szkoła powinna realizować zadania wychowawcze skoncentrowane na formowaniu charakteru moralnego przez rozwijanie zainteresowań i przystosowanie do życia społecznego. Propagował znaczenie psychologii dziecka dla pedagogiki. W zakresie psychologii rozwojowej prowadził badania nad umysłowością dzieci, stosując różnorodne metody diagnostyczne.
Józefa Joteyko (1866-1928). Studiowała w Genewie, Brukseli i Paryżu: fizykę i nauki przyrodnicze oraz medyczne. Prowadziła wykłady z psychologii eksperymentalnej i pedagogicznej. Zwracała uwagę na znaczenie bezpośredniej obserwacji dziecka (opracowała kwestionariusz obserwacji dziecka – kartę indywidualną dziecka). Od 1991 roku pracowała w Polsce zajmując się stosowaną psychologią dziecka. prowadziła badania nad wczesnym wykrywaniem zdolności u dzieci w celu dalszego kierowania ich rozwojem. Zakładała, że dzięki selekcji dzieci uzdolnionych(szczególnie wychowywanych w niesprzyjających warunkach środowiskowych) będzie można stworzyć szkołę na miarę dziecka.
Maria Grzegorzewska (1888-1967). Stworzyła teoretyczne podstawy pedagogiki specjalnej w Polsce. Interesowała się problematyką upośledzeń i deficytów, zwłaszcza w aspekcie: diagnozy, terapii i profilaktyki. Opracowała, stosowaną do dziś w szkolnictwie specjalnym, metodę ośrodków pracy. Założyła w Warszawie Instytut Pedagogiki Specjalnej (obecnie: Akademia Pedagogiki Specjalnej) kształcący nauczycieli do pracy z dziećmi niepełnosprawnymi.
Stefan Baley (1885-1952). Studiował filozofię i medycynę na uniwersytecie we Lwowie oraz psychologię w Berlinie i Paryżu. W 1928 roku założył w UW katedrę Psychologii Wychowawczej. Interesował się zagadnieniami z zakresu psychologii: społecznej, wychowawczej, psychopedagogiki oraz psychologii twórczości (sztuka dziecka, literatura dziecięca). Interesował się głównie problematyką okresu dojrzewania oraz testowym pomiarem inteligencji. Wprowadził pojęcie „czystej inteligencji” (zdolności za pomocą których można zdobyć wiedzę i umiejętności). Prezentował stanowisko eklektyczne (nawiązywał do psychoanalizy, behawioryzmu, biologicznej teorii rozwoju). Badania teoretyczne wiązał z działalnością praktyczną. Zajmował się poradnictwem zawodowym, opieką na dziećmi trudnymi, ekspertyzami sądowymi w sprawach nieletnich, pracą psychologów w szkołach. Przyczynił się do wyodrębnienia psychologii wychowawczej jako dziedziny psychologii stosowanej, określając jej przedmiot, zadania i metody.
Stefan Szuman (1886-1972). Studiował medycynę i psychologię. Prowadził badania naukowe nad rozwojem człowieka. Do głównych obszarów jego zainteresowania należały: natura rozwoju, rozwój języka u dziecka, poznawczy rozwój dziecka, rozwój osobowości, zagadnienia nauczania i wychowania, nauka i sztuce i wychowanie estetyczne. Szuman miał szeroką orientację w osiągnięciach i aktualnych wydarzeniach naukowych w zakresie psychologii rozwoju człowieka na świecie. Dzięki temu podejmowane przez niego działania wpisywały się w nurt aktualnych poszukiwań badawczych. Szuman stworzył „krakowską szkołę psychologii rozwojowej”, którą w drugiej połowie XX wieku kontynuowała jego uczennica M. Przetacznik-Gierowska (wcześniej M. Przetacznikowi).
Maria Przetacznik-Gierowska (1920-1995). Wniosła duży wkład do polskiej psycholingwistyki rozwojowej. Prowadziła badania nad rozwojem językowym i poznawczym małych dzieci (ich zasobem słownikowym, strukturami gramatycznymi, rozwojem mowy uczniów w różnych kontekstach). Podjęła badania nad zjawiskiem akceleracji w rozwoju fizycznym i psychicznym; wpływem środowiska wychowawczego (rodzinnego i instytucjonalnego) na rozwój dziecka; znaczeniem aktywności własnej jako jednego z czynników rozwoju. Wkład badaczki do polskiej psychologii rozwojowej polega również na upowszechnianiu i porządkowaniu wiedzy o rozwoju prezentowanej w literaturze światowej. Dzięki jej tłumaczeniom, polski czytelnik ma dostęp do najważniejszych prac J. Piageta.
Reasumując. Początki badań nad rozwojem w Polsce sięgają przełomu XIX i XX wieku. Obserwuje się ich wyraźny związek z pedagogiką, co doprowadziło do wyodrębnienia subdyscypliny – psychologii wychowawczej. Zwraca się uwagę na wiele czynników rozwoju: uwarunkowania biologiczne, środowisko, nauczanie i wychowanie oraz własna aktywność człowieka. Przedmiotem badań jest rozwój poznawczy, inteligencja, osobowość, twórczość. Badania prowadzone są za pomocą metod obserwacyjnych i eksperymentalnych. Badacze zajmują się nie tylko prawidłowościami, ale także deficytami rozwojowymi. Skupiają się nie tylko na okresie dzieciństwa i dorastania, ale także rozwoju w dorosłości. Badania polskich uczonych dorównują tym prowadzonym poza granicami naszego kraju.
Na podstawie: Trempała J. (2011). Psychologia rozwoju człowieka. Warszawa, PWN